Anahtar Kelimeler
Bağımlılık
Psikososyal Müdahaleler
Psikoeğitim
Nasıl Atıf Yapılır
Öz
Bağımlılık, hem maddeyle ilişkili olan bağımlılık hem de davranışsal bağımlılık olarak bireyleri fiziksel, ruhsal ve toplumsal olarak etkileyen büyük bir halk sağlığı problemidir. Bağımlılığın tedavisinde tıbbi tedaviler ve psikososyal tedaviler uygulanmaktadır. Psikososyal tedaviler, bağımlı bireylerin tıbbi tedavilerden daha fazla olumlu yanıt almasını sağlar. Dolayısıyla bağımlılığın tedavisinde tıbbi tedaviye ek olarak sağlanan psikososyal tedaviler, iyileşmeye yardımcı çalışmalardır. Psikososyal tedavilerin başlıcalarından biri psikoeğitim uygulamalarıdır. Psikoeğitim uygulamaları, aynı sorundan mustarip olan bireylerin bir arada sorunlarıyla ilgili eğitim aldıkları çalışmaları kapsar. Bu çalışmalar hem öğreticidir hem de sorunlarla başa çıkmada pratik uygulamaların kazanılmasını da sağlar. Tıbbın diğer alanlarında ve ruhsal bozuklukların tedavisinde yaygın olarak kullanılan psikoeğitimler, bağımlılıklarla mücadele sürecinde de başarıyla kullanılmaktadır. Bağımlı bireyler, psikoeğitimler yoluyla, bağımlılıklar konusunda detaylı bilgilere ulaşırlar. Ayrıca bağımlıktan arınma, aşermeyle mücadele etme ve nüksü önleme konusunda hem bilgi hem de beceri sağlarlar. Bu çalışmada, bağımlılık tedavisinde psikoeğitim uygulamalarına değinilmiş ve literatürdeki araştırmalar incelenmiştir. Çalışmada, bağımlılığın tedavisinde kullanılan psikoeğitim çalışmalarına dikkat çekmek ve ruh sağlığı profesyonellerini, bağımlılığın tedavisinde psikoeğitimleri kullanmaları konusunda teşvik etmek amaçlanmıştır. Bu kapsamda, psiko-eğitimin sağladığı bilişsel farkındalık, hastaların tedavi sürecinde daha aktif bir rol üstlenmelerine ve karşılaştıkları sosyal tetikleyicilerle rasyonel bir şekilde başa çıkmalarına olanak tanır. Sonuç olarak, bağımlılıkla mücadelenin uzun vadeli başarısı ve sürdürülebilirliği açısından, bu tür bütüncül yaklaşımların klinik uygulamalarda standart bir protokol haline getirilmesi kritik bir önem arz etmektedir.
Referanslar
APA (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). 5th ed. Arlington: American Psychiatric Association.
Aşantuğrul, N. (2020). Bilişsel-davranışçı yaklaşıma dayalı psikoeğitim programının ergenlerin sosyal medya bağımlılık düzeylerine etkisi. Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Bağatarhan, T. (2020). Lise öğrencilerinde internet bağımlılığını önlemeye yönelik bilişsel davranışçı yaklaşıma dayalı psiko-eğitim programının geliştirilmesi ve etkililiğinin değerlendirilmesi. Doktora Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Bekir, S. (2024). Bilinçli farkındalık temelli psikoeğitim programının ergenlerin bilinçli farkındalık ve problemli çevrim içi oyun oynama düzeylerine etkisi. Doktora Tezi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Can, G. (2016). Alkol kullanım bozukluğunda bilişsel davranışçı model temelli ve psikoeğitim destekli egzersizin depresyon, anksiyete ve öz yeterlilik düzeyine etkisi. Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Canoğulları Ayazseven, Ö. (2019). Ergenlerde problemli internet kullanımını önlemeye yönelik bilişsel-davranışçı temelli psikoeğitim çalışmasının etkisi. Doktora Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Chilton, J., Crone, D., & Tyson, P.J. (2018). Clinical outcomes from a 10-week follow-up psychoeducational program for dual diagnosis. Journal of Dual Diagnosis, 14(2), 102-110. https://doi.org/10.1080/15504263.2018.1431420.
Çakırbilgiç, B. (2023). Öz-kontrol odaklı psiko-eğitim programının dijital oyun bağımlılığı ve dürtüsellik üzerine etkisi: Deneysel bir çalışma. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Demirci, H.T. (2023). Alkol ve madde kullanım bozukluğu olan bireylere uygulanan psikoeğitimin içselleştirilmiş damgalama ve benlik saygısı üzerine etkisi. Yüksek Lisans Tezi. Balıkesir: Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Dicle, A.N. (2021). An educational approach for decreasing internet addiction: Motivational interviewing psycho-education program. Eurasian Journal of Educational Research, 94, 25-48. DOI: 10.14689/ejer.2021.94.2.
Dilmen Bayar, B. (2023). Sigara kullanan adölesanlarda bilişsel davranışsal terapi temelli psikoeğitimin madde kullanma eğilimine etkisi. Doktora Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
DOH (Department of Health Republic of The Philippines) (2020). Presentation Modules (English) For Psycho-Education Sessions. Intensive Treatment and Rehabilitation Program For Residential Treatment and Rehabilitation Centers For Drug Dependents (Intrepret). jica.go.jp/Resource/project/english/philippines/013/materials/c8h0vm0000fd3swf-att/material_ 03a.pdf.
Durar, E (2022). Sağlık eğitimi alan üniversite öğrencilerinde bilişsel-davranışçı yaklaşım temelli psikoeğitim programının sosyal medya bağımlılığı ve öz kontrol üzerine etkisi. Doktora Tezi. Kars: Kafkas Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Ekhtiari, H., Rezapour, T., Aupperle, R.L., & Paulus, M.P. (2017). Neuroscience-informed psychoeducation for addiction medicine: A neurocognitive perspective. Progress in Brain Research, 235, 239-264. https://doi.org/10.1016/bs.pbr.2017.08.013.
Erdem, A. (2017). Kontrollü internet kullanımı psikoeğitim programının üniversite öğrencilerinin problemli internet kullanımlarına etkisinin incelenmesi. Doktora Tezi. Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Farina, M., Terroso, L.B., Lopes, R.M.F., & Argimon, I.I. (2013). Importance of psychoeducation in addiction groups. Aletheia, 42, 175-185.
Ghani, S.A., Abdullah, S., Ahmad, M.I., Mutalib, M.A. (2015). Family counseling and family psychoeducation towards chinese adolescent with ecstacy addiction. The 2015 WEI International Academic Conference Proceedings Vienna, Austria.
González-Bueso, V., Santamaría, J.J., Fernández, D., Merino, L., Montero, E., Jiménez-Murcia, S., ... & Ribas, J. (2018). Internet gaming disorder in adolescents: Personality, psychopathology and evaluation of a psychological intervention combined with parent psychoeducation. Frontiers in Psychology, 9, 787. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.00787.
Görgöz, M. (2023). Çözüm odaklı yaklaşıma dayalı verilen duygusal özyeterlilik psikoeğitim programının ergenlerin madde bağımlılığından korunma özyeterliliğine etkisi. Yüksek Lisans Tezi. Ordu: Ordu Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Gür, F., Gür, G.C., & Okanlı, A. (2017). The effect of the cognitive-behavioral model-based psychoeducation and exercise intervention on quality of life in alcohol use disorder. Archives of Psychiatric Nursing, 31(6), 541-548. https://doi.org/10.1016/j.apnu.2017.07.005.
Harada, T., Aikawa, Y., Takahama, M., Yumoto, Y., Umeno, M., Hasegawa, Y., ... & Asukai, N. (2022). A 12‐session relapse prevention program vs psychoeducation in the treatment of Japanese alcoholic patients: A randomized controlled trial. Neuropsychopharmacology Reports, 42(2), 205-212. https://doi.org/10.1002/npr2.12248.
Hilker, I., Sánchez, I., Steward, T., Jiménez‐Murcia, S., Granero, R., Gearhardt, A.N., ... & Fernández‐Aranda, F. (2016). Food addiction in bulimia nervosa: Clinical correlates and association with response to a brief psychoeducational intervention. European Eating Disorders Review, 24(6), 482-488. https://doi.org/10.1002/erv.2473.
Kamarudin, E.M.E., Sulaiman, W.S.W., Sarnon, N., & Amin, A.S. (2020). The the effect of individual psychoeducation intervention on self efficacy among opioid dependent patients in methadone clinics. Journal of Nusantara Studies, 5(2), 103-128. https://doi.org/10.24200/jonus.vol5iss2pp103-128.
Kamışlı, S. (2007). Psikoeğitimsel bir programla hemşirelerin sigara bırakma durumları. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Karadağ, Y.E. (2021). Teknoloji bağımlılığını önlemeye yönelik psikoeğitim programının 8. sınıf öğrencileri üzerindeki etkisi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Kargin, M., & Hicdurmaz, D. (2020). Psychoeducation program for substance use disorder: Effect on relapse rate, social functioning, perceived wellness, and coping. Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services, 58(8), 39-47. https://doi.org/10.3928/02793695-20200624-03.
Kayaoğlu, K. (2020). Alkol ve madde kullanım bozukluğunda bilişsel davranışçı model temelli psikoeğitim destekli müziğin stres, öz yeterlilik ve relaps düzeyine etkisi. Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Kaytaz Yılmaz, B.N. (2023). Madde kullanım bozuklukları için çok aileli grup psikoeğitimi: Türkiye'de randomize olmayan kontrollü bir çalışma. Doktora Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Kocairi, C. (2023). Madde kullanım bozukluğunda bilişsel davranışçı yaklaşım temelli psikoeğitimin bağımlılık profili, öz yeterlilik ve bağımlılık seyrine etkisinin incelenmesi: randomize kontrollü deneysel çalışma. Doktora Tezi. Aydın: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Koob, G.F., & Volkow, N.D. (2010). Neurocircuitry of addiction. Neuropsychopharmacology, 35(1), 217-238. https://doi.org/10.1038/npp.2009.110.
Kozhyna, H., Markova, M., Lytvynenko, V., Koshchii, V., Leshchyna, I. (2019). Psychoeducation as an important component of the rehabilitation of patients with alcohol addiction. 27 th European Congress of Psychiatry - 2019 Warsaw, Poland 6-9 April 2019.
La Salvia, T.A. (1993). Enhancing addiction treatment through psychoeducational groups. Journal of Substance Abuse Treatment, 10(5), 439-444. https://doi.org/10.1016/0740-5472(93)90003-K.
Leonardi, A., Fioravanti, P., Scavelli, S., & Velicogna, F. (2009). Programma conoscenza: Psycho-educational, integrated and evolved treatment for cocaine addiction. International Journal of Mental Health and Addiction, 7, 513-529. https://doi.org/10.1007/s11469-007-9143-z.
Lopes, F.M., da Luz, W.L., Remus, J.B., & Andretta, I. (2021). Psychoeducation in the treatment of smoking and alcohol use disorder. In Drugs and Human Behavior: Biopsychosocial Aspects of Psychotropic Substances Use (pp.291-304). Cham: Springer International Publishing.
Magill, M., Martino, S., & Wampold, B. (2021). The principles and practices of psychoeducation with alcohol or other drug use disorders: A review and brief guide. Journal of Substance Abuse Treatment, 126, 108442. https://doi.org/10.1016/j.jsat.2021.108442.
McLellan, A.T., Luborsky, L., O'Brien, C.P., Woody, G.E., & Druley, K.A. (1982). Is treatment for substance abuse effective?. Jama, 247(10), 1423-1428. doi:10.1001/jama.1982.03320350027022.
Mehel Tutuk, S.P., & Budak, F. (2024). The effect of mindfulness-based psychoeducation on internalized stigma and substance abuse proclivity in individuals with substance use disorder. Journal of Substance Use, 29(5), 680-688. https://doi.org/10.1080/14659891.2023.2199847.
Narayanappa, P.H., Nirgude, A.S., Nattala, P., & Philip, M. (2024). Does psychoeducation module-based community intervention address Internet addiction among school-going adolescents? A quasi-experimental study from Mangalore, India. Journal of Family Medicine and Primary Care, 13(10), 4237-4243. DOI: 10.4103/jfmpc.jfmpc_184_24.
Nazlı, S. (2018). Kapsamlı gelişimsel rehberlik programı. Anı Yayınevi.
Ögel, K. (2017). Bağımlılık ve tedavisi temel kitabı. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
Ölçüm, H.İ (2023). Alkol ve madde kullanım bozukluğu olan hastalara uygulanan beyin farkındalığına yönelik psikoeğitim müdahalesinin üst biliş, öz-yeterlilik ve tedavi motivasyonuna etkisi. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
Özcan, K. (2018). Motivasyonel görüşme tekniğine dayalı psiko-eğitim programının lise öğrencilerinin çevrimiçi oyun bağımlılığı düzeylerine etkisi. Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Pamuk, M. (2017). Ergenlerde akıllı cep telefonunun problemli kullanımını azaltmaya yönelik bir psikoeğitim programın etkililiğinin incelenmesi. Doktora Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Rezapour, T., Barzegari, M., Sharifi, E., Malmir, N., Ghiasvand, H., Salehi, M., ... & Ekhtiari, H. (2021). Neuroscience-informed psychoeducation for recovery: A program to promote metacognition in people with substance use disorders. Basic and Clinical Neuroscience, 12(5), 597-606. https://doi.org/10.32598/bcn.2021.809.3.
Söylemez, A. (2021). Bilişsel davranışçı oyun terapisi temelli psiko-eğitim programının çocuklarda şiddet içerikli dijital oyun bağımlılığı ve saldırganlık düzeylerine etkisi. Doktora Tezi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Tanşu, A. (2022). Akıllı telefon bağımlılığı olan üniversite öğrencilerinde bilişsel davranışçı temelli psikoeğitimin etkinliği. Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Thylstrup, B., Schrøder, S., & Hesse, M. (2015). Psycho-education for substance use and antisocial personality disorder: A randomized trial. BMC Psychiatry, 15, 1-12. DOI 10.1186/s12888-015-0661-0.
UCL (2012). Cannabis and Psychosis. Clinicians’ Guide to the Psycho-Education Package. University College London Mental Health Sciences. ucl.ac.uk/psychiatry/sites/ psychiatry/files/psycho-education_handbook.pdf.
Uygun, N. (2021). Opiyat kullanım bozukluğu olan bireylere uygulanan psikoeğitimlerin bireylerin baş etme stratejileri ve anksiyete düzeylerine etkisi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Maltepe Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
Yeh, M.Y., Tung, T.H., Horng, F.F., & Sung, S.C. (2017). Effectiveness of a psychoeducational programme in enhancing motivation to change alcohol‐addictive behaviour. Journal of Clinical Nursing, 26(21-22), 3724-3733. https://doi.org/10.1111/jocn.13744.
Yurtsever, B. (2022). Madde kullanım bozukluğu olan ergenlerin ebeveynlerine uygulanan psikoeğitimin ebeveynlerin farkındalık düzeyine ve ergenlerin ebeveyn tutumu algısına etkisi. Yüksek Lisans Tezi. İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2026 Çukurova Ruh Sağlığı Dergisi